سپاه برای «اسلامی کردن دانشگاه‌ها» وارد میدان شده تا به «بزرگ‌ترین خلا در حاکمیت دینی» پایان دهد. یک کار‌شناس مسائل آموزشی می‌گوید این‌‌ همان کاری است که پیش از این نظامی قوی‌تر از ایران می‌خواست انجام دهد اما شکست خورد.

«انتهای افکار ژان ژاک روسو بن‌بست است.» این گفته علی سعیدی نماینده آیت‌الله خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران در سپاه پاسداران است. علی سعیدی در سخنانی در همایش «تحول علوم انسانی با رویکرد اسلامی» (دوشنبه ۱۱ بهمن ۱۳۸۹) از «تلاش سپاه برای پایان دادن به بزرگ‌ترین خلا در حاکمیت دینی» خبر داده و با انتقاد از «سیستم ترجمه» افزوده است: «ما گرفتار فکر، علم، انسانیت و سیستم ترجمه‌ای هستیم. فکر، علم و مدیریت ترجمه‌ای با مبانی و اصول اسلامی ما منقطع است».
آقای سعیدی» اشکال کار «را» مبانی دانشگاه‌ها «دانسته که باید با» مبانی اسلام «منطبق شود. اظهارات علی سعیدی یک‌سال بعد از» گلایه «آیت‌الله علی خامنه‌ای از» وضعیت علوم انسانی در دانشگاه‌ها «صورت می‌گیرد. آقای خامنه‌ای مهر ۱۳۸۸ گفته بود: «مبنای علوم انسانی غرب که در دانشگاه‌های کشور به‌صورت ترجمه‌ای تدریس می‌شود متعارض با مبانی قرآنی و دینی است، در حالی‌که پایه و اساس علوم انسانی را باید در قرآن جستجو کرد.»

سپاه و اسلامی کردن دانشگا‌ه‌ها

۳۱ سال است در همین گفتمان مانده‌اند. می‌خواهند چیزهایی را دور بریزند ولی هیچ چیزی ندارند ‌جایش بگذارند و فقط به دشنام دادن به چیزهایی که وجود دارد اکتفا می‌کنند.» سعید پیوندی استاد جامعه‌شناسی دانشگاه پاریس و کار‌شناس مسائل آموزشی با گفتن این جمله به دویچه وله ادامه می‌دهد: «اگر سپاه و مسئولان دیگری که در پی اسلامی‌کردن علوم انسانی هستند، امروز چیزی به جای روسو دارند که به دانشجویان بدهند، باید آن را باید بیاورند و مطرح کنند تا معلوم شود ارزش مطرح کردن دارد یا نه. وگرنه تا ابد نمی‌توانند از اندیشمندان غربی یا بقیهٔ اندیشمندانی که الان در توسعه علوم انسانی مشارکت می‌کنند انتقاد کنند که، «آن‌ها شرایط ایران را نمی‌فه‌مند». گویا یک چیزهایی وجود دارد که قرار است بیاید ولی ما هیچ‌وقت رنگشان را هم نمی‌بینیم.»

در حالی که به‌نظر می‌رسد «حوزه‌های علمیه» و «آیت‌الله‌های دینی ایران» صلاحیت بیشتری برای اظهار نظر درباره «اسلامی کردن علوم انسانی در دانشگاه‌ها» دارند چرا سپاسداران ایران وارد عمل شده است؟ سعید پیوندی در پاسخ به این سوال می‌گوید: «برخلاف آنچه حاکمیت و مسئولان وزارت علوم و مسئولان سیاسی ایران انتظار داشتند، اسلامی‌کردن علوم انسانی می‌سر نشده است. یعنی کمیسیون‌هایی که از پارسال برای این کار تشکیل شدند و قرار بود با سرعت این کار را برای سال آیندهٔ تحصیلی انجام دهند، در عمل نتوانستد کاری از پیش برند و به بن‌بست برخوردند. در نتیجه الان سپاه وارد عمل شده ‌تا این این کار را به صورت قاطع‌تری پیش ببرند. مصداق یا نشانهٔ این کار هم عدم پذیرش دانشجو در چند رشته برای امسال است. گفته‌اند دروس یا سرتی‌تر دروس آماده نیست، بنابراین نمی‌توانیم در برخی رشته‌ها دانشجو بگیریم. بعضی از رشته‌ها هم مثل علوم سیاسی در رشتهٔ دکترا یا سینما و تئا‌تر پیشاپیش اسمشان اعلام شده است.»

تفاوت مشکل‌آفرین مبانی

کار‌شناس مسائل آموزشی ساکن پاریس، صحبت نماینده آیت‌الله خامنه‌ای در سپاه پاسداران مبنی بر «تفاوت مشکل‌آفرین مبای علوم انسانی با مبنای علوم اسلامی» را «حرفی درست» می‌داند و در این‌باره توضیح می‌دهد: «علوم انسانی امروزی به این معنا است که از طریق تئوری‌های انسانی، تفکر و اندیشهٔ انسانی و کار بر روی جامعه و انسان‌ها به یکسری جمع‌بندی‌ها و نتایج می‌رسد و آن را به صورت نظریه مطرح می‌کند. اگر این نظریات در طول زمان نتوانند درستی خودشان را نشان دهند، اصلاح می‌شوند. علوم انسانی در دو قرن گذشته به این شکل پیش رفته است. منتهی اگر با دید مذهبی به مسائل جامعه خیلی فرق دارد. برای اینکه در مذهب یکسری «متون مقدس» وجود دارد که به آن‌ها نمی‌شود دست زد. تفکراتی ابدی و ازلی وجود دارد که فرا‌تر از توانایی‌ تشخیص و فهم انسان‌هاست و دین به آن‌ها باور دارد. خب، چنین چیزهایی در علوم انسانی هیچ معنایی ندارند. علوم انسانی و مذهب از دو جایگاه مختلف حرکت می‌کنند. دو روش‌شناسی مختلف دارند و معرفت‌شناسیشان هم باهم فرق می‌کند. به خاطر همین است که در همهٔ دنیا علوم انسانی جدید از طریق انتقاد به مذهب و نقد مذهب به‌وجود آمده است.»

دو روز پیش از اظهارات نماینده رهبر ایران در سپاه (۹ بهمن ۱۳۸۹)، «سردار ظریف فرمانده دانشگاه امام حسین (دانشگاه سپاه پاسداران)» گفته بود: «انقلاب اسلامی پس از گذشت سه دهه، امروز در مقابل علوم انسانی احساس آسیب پذیری جدی می‌‌کند.» آقای ظریف از «آمادگی دانشگاه امام حسین» برای «تحول در علوم انسانی» ادامه داده بود: «از ترم آینده هیچ درس و سرفصلی که با دروس اسلامی مطابقت نداشته باشد در این دانشگاه تدریس نمی‌‌شود.»

سعید پیوندی درباره سابقه این کار در تاریخ می‌گوید: «یکبار در تاریخ بشر این امر تجربه شده که شکست خیلی بزرگی خورده است. در کشورهای سابق کمونیستی، احزاب کمونیست فکر می‌کردند می‌توانند یک علوم انسانی را از بالا به دانشگاه‌ها منتقل کنند و دانشگاه‌ها هم‌‌ همان را تکرار کنند. از نتیجه و کارنامه کارشان، همه خبر داریم. آن‌ها تواناییشان از سپاه بیشتر بود و امکاناتشان هم خیلی زیاد‌تر بود. سپاه چون ارگان و ساختار اصلی ایدئولوژی حکومت را نمایندگی می‌کند فکر می‌کند می‌تواند علوم انسانی شسته رفته و علوم انسانی‌ که در خدمت ایدئولوژی نظام و سیاست‌های نظام و سمت‌گیری‌های نظام باشد را به دانشگاه‌ها تحمیل کند. دانشگاه‌هایی مثل دانشگاه «مالک اش‌تر» یا «امام حسین» هم زیرنظر سپاه است. در نتیجه فکر می‌کند از طریق دانشگاه‌هایی که زیر نظر سپاه هستند، می‌تواند این کار را انجام دهد.

خلا نظریه برای مشروعیت بخشی

اما دلیل حساسیت مقامات نظامی ایران نسبت به «ترجمه»، همچون ترجمه آثار ژان ژاک روسو چیست؟ استاد جامعه‌شناسی دانشگاه پاریس می‌گوید: «مشکل مهم سپاه و مسئولان حوزهٔ علمیه این است که آن‌ها علوم انسانی غرب را نه شناخته‌اند و نه می‌دانند به طور دقیق راجع به چیست. برای همین همهٔ حرف‌هایشان در پرده‌ای از ابهام است. انتقادشان از ترجمه یک انتقاد دقیق نیست. اینکه مثلاً «علوم انسانی ما ترجمه‌ای است». مسئلهٔ ترجمه چیزی نیست که فقط خاص ایران باشد. علوم انسانی الان در وضعیتی‌ست که همهٔ دنیا این کار را انجام می‌دهند. آمریکایی‌ها متون فرانسوی را ترجمه می‌کنند، فرانسوی‌ها متون آلمانی و آمریکایی را ترجمه می‌کنند، ژاپنی‌ها متون اروپا و آمریکا را ترجمه می‌کنند، برای اینکه این علم بتواند به صورت روان در اختیار همه قرار یگیرد و در دنیا بچرخد، ترجمه ساده‌ترین و اولین ابزاری‌ست که دست دانشگاهیان و اندیشمندان در همهٔ دنیا قرار دارد.»

سعید پیوندی در تفسیر صحبت‌های نماینده آیت‌الله خامنه‌ای در سپاه مبنی بر «پایان دادن به بزرگ‌ترین خلا در حکومت اسلامی»، «خلا نظری» را مشکل حکومت ایران می‌داند و ادامه می‌دهد: «حکومت ایران احتیاج به تئوری و نظریه‌هایی دارد که بتواند هم به او کمک کند که خودش را توجیه کند و به حضورش مشروعیت دهد و هم ابزاری باشد برای برخورد با جامعه و یا شناخت بهتر جامعه. سپاه می‌خواهد از این راه به حکومتی که در خلاء نظری به سر می‌برد، کمک کند. می‌خواهد نظریه‌ها و تئوری‌هایی که برای مشروعیت بخشیدن لازم است، به رژیم بدهد. این کار را دانشگاهیان نتوانستند انجام دهد، حالا سپاه می‌خواهد انجام دهد. به نظر من خیلی طول نخواهد کشید که خواهیم توانست از کارنامهٔ آن‌ها حرف بزنیم. چون ۳۱ سال است که هیچ اثری از این دانش اسلامی‌شده یا علوم انسانی‌شده نمی‌بینیم. در نتیجه با یک بن‌بست در ایران مواجه هستیم.»


حسین کرمانی

دویچه وله